خشوع و خشیت، نتیجه علم به عظمت خداوند است

حجت الاسلام‌والمسلمین حسن بوسلیکی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: از جمله مفاهیم و مضامینی که در صحیفه سجادیه به‌طور پررنگ و مکرر مشاهده می‌شود، بحث توبه، عذرخواهی، خاکساری و تضرع است. شاید بتوان گفت اصلی‌ترین حالتی که انسان مؤمن باید در برابر خدای متعال داشته باشد، همین حسِ کوچک دیدن خود در برابر عظمت الهی است.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت گفت: اطاعت، شکرگزاری و حرف‌شنوی از خداوند همگی درست و لازم‌اند، اما آنچه در صحیفه سجادیه بیش از همه برجسته است، همین حالت درونیِ تضرع و التجاء است؛ حالتی که نباید صرفاً در حد الفاظ باقی بماند. دعا فقط خواندن چند جمله و عبور از آن‌ها نیست، بلکه باید با حال درونیِ انکسار، تضرع و توجه قلبی همراه باشد.

استاد حوزه علمیه افزود: حال درونی انکسار و تضرع در دعاهایی که امام سجاد (ع) به توبه و استغفار می‌پردازند، به اوج می‌رسد. البته توبه و استغفار اهل‌بیت(ع) توبه از گناه شخصی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد، استغفار برای امت و شیعیان است. شواهد روشنی داریم که اهل‌بیت(ع) از جانب پیروان خود، در پیشگاه پروردگار عذرخواهی و استغفار می‌کنند.

وی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های استمرار در استفغار و تضرع را در دعای ۵۲ صحیفه سجادیه دانست و گفت: دعای ۵۲ صحیفه سجادیه دعایی با فضایی بسیار خاص بوده که اصرار بر عذرخواهی، اعتراف و تضرع را به زیباترین شکل به نمایش می‌گذارد. یکی از آداب مهم توبه و طلب مغفرت، طولانی کردن عذرخواهی است؛ نه اینکه فقط بگوییم: «خدایا ما را ببخش» و عبور کنیم. باید با تعابیر مختلف، با مقدمه‌چینی، با یادآوری نعمت‌ها، کرامت‌ها و عظمت الهی، عذرخواهی را بسط داد و مفصل به خطاهای خود اعتراف کرد.

بوسلیکی با بیان اینکه دعای ۵۲ صحیفه سجادیه ابتدا با یادآوری صفات الهی آغاز می‌شود، گفت: امام سجاد (ع) در ابتدای دعا می‌فرمایند خدایا تو خالق همه‌چیزی، مالک همه‌چیزی، مدبر همه‌چیزی؛ چیزی از نگاه تو پنهان نیست. تو همه عالم را می‌بینی و منِ بنده را هم می‌بینی؛ در همین فضا، امام(ع) می‌فرمایند: «أَخْشَی خَلْقِکَ لَکَ أَعْلَمُهُمْ بِکَ؛ خاشع‌ترین بندگان تو، داناترین آنان به تو هستند.» این فرمایش امام اشاره مستقیم به این آیه شریفه «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ؛ خاشع‌ترین بندگان تو، داناترین آنان به تو هستند.» دارد.

وی افزود: در ادامه دعا، امام سجاد(ع) با تعابیر مختلف، سلطه و احاطه الهی را یادآوری می‌کنند تا بنده بفهمد نسبتش با خدا چیست؛ امام در بخشی از این دعا می‌فرمایند: «سُبْحَانَکَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ؛ چه بزرگ است شأن تو. وَأَقْهَرَ سُلْطَانَکَ چه قاهر است سلطه تو. وَأَشَدَّ قُوَّتَکَ وَأَنْفَذَ أَمْرَکَ؛ چه شدید است قدرت و چه نافذ است فرمان تو؛ این بخش از دعا به ما می‌آموزد که برای درخواست از خدا، ابتدا باید جایگاه خود و عظمت او را به‌درستی ترسیم کنیم.

بوسلیکی ادامه داد: پس از این مقدمه، حضرت در پیشگاه خداوند می‌فرمایند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أُصْبِحُ وَ أُمْسِی مُسْتَقِلًّا لِعَمَلِی، مُعْتَرِفًا بِذَنْبِی، مُقِرّاً بِخَطَایَایَ، أَنَا بِإِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی ذَلِیلٌ؛ خداوندا در حالی صبح می‌کنم و روزم را به شب می‌رسانم که عمل خود را در پیشگاهت اندک شمرده، و به گناه خویش اعتراف دارم، و به خطاهایم اقرار می‌کنم، من به خاطر اسراف درباره خویش، خوارم، عملم مرا به عرصه هلاکت برده». لذا بعد از بیان عظمت خدا، نوبت به اعتراف صریح به خطاها و اعتراف به افراط و تفریط و نیرنگ‌های نفس و فریب دنیا می‌رسد.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت افزود: امام سجاد(ع) در فراز دیگری از این دعا می‌فرمایند: مولای من پس از تو درخواست دارم درخواست کسی که به سبب آرزوهای دور و دراز به لهو و بیهوده کاری پرداخته، و بدنش به خاطر سلامتی از عبادت بی‌خبر مانده، و دلش به واسطه فراوانی نعمت به فتنه لذّت افتاده، و اندیشه‌اش نسبت به فرجام کارش کم است. پس از این اعترافات، امام با حالی آکنده از امید می‌فرمایند: خدایا، من از تو درخواست می‌کنم، زیرا نه پروردگاری جز تو دارم و نه پناهگاهی جز تو. جز در دامن تو، گریزی نیست.

وی تصریح کرد: انسان زمانی که در رفاه است، خیال می‌کند این نعمت‌ها حتماً نشانه رضایت خدا از اوست، درحالی‌که قرآن هشدار می‌دهد که گاهی فراوانی نعمت‌ها، نشانه بی‌اعتنایی خداست نه محبت او؛ وقتی بنده به فرمان خدا عمل نکند، خداوند نعمت‌های خود را بر او می‌افزاید.

بوسلیکی به قسم دادن خداوند به صفات و نشانه‌های خودش برای استجابت دعا اشاره کرد و گفت: امام سجاد(ع) در فراز دیگری از دعا به یکی از آداب شریف توسل؛ یعنی قسم دادن خداوند به صفات و نشانه‌های خودش برای استجابت دعا اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: خدایا، تو را به همه مخلوقاتت، به اسم اعظم، به جلال و جبروتت، و به آن فرمانی که به رسولت در سرّ بیان کردی، قسم می‌دهم.

رئیس پژوهشکده اخلاق و معنویت در ادامه، گفت: امام بعد از صلوات بر محمد و آل محمد خواسته اصلی را مطرح می‌کنند که «خدایا، با عبادتت مرا از همه‌چیز بی‌نیاز کن و آن‌قدر من را به عبادت مشغول کن که از دنیا غافل شوم و به‌واسطه ترس از خودت، دلم را از دلبستگی‌های دنیا پاک کن.»

وی افزود: در پایان دعا، امام سجاد (ع) بیانی بسیار زیبا دارند که روح دعا و رابطه بنده با خدا را به نمایش می‌گذارد؛ «از تو می‌ترسم، و از حضرتت فریادرسی می‌نمایم، و به تو امیدوارم، و تو را می‌خوانم، و به تو پناه می‌آورم، و به تو اطمینان دارم، و از تو یاری می‌خواهم، و به تو ایمان دارم، و بر تو توکل می‌کنم، و بر جود و کرمت اعتماد می‌نمایم.» این تعبیر لطیف‌ترین حالت رابطه بنده و معبود است؛ مثل کودکی که از ترس تنبیه مادرش، خودش را در آغوش همان مادر می‌اندازد تا پناه بگیرد.

بوسلیکی تاکید کرد: در این جمله، ترس با محبت آمیخته است. ترسی نیست که فاصله بیاورد، بلکه انگیزه‌ای است برای نزدیک‌تر شدن. این، همان چهره‌ زیبای خداوند در نگاه امام سجاد (ع) است؛ خدایی که در عین هیبت، مأمن عشق و پناه دل‌هاست.

انتهای پیام